झरेच्या मातीत उमलले प्रज्ञेचे हुंकार: 'देव आहे की नाही?' या विषयावर पाचवीच्या चिमुरड्यांनी घडवले प्रगल्भ वैचारिक मंथन!*

 सांगली जिल्ह्यातील झरे येथील झरे पंचक्रोशी जनता विद्यालय, झरे मधील विद्यार्थ्यांनी घडवून आणलेल्या या ऐतिहासिक चर्चासत्रावर आधारित छ. संभाजीनगरच्या एका जाणकाराचे सविस्तर विश्लेषण...

https://youtu.be/pimK6rDOKks?si=ZU0E27F4sKCpFG5E

( मुलांनी मांडलेले सविस्तर प्रश्न व त्यावरील सविस्तर उत्तरे पाहण्यासाठी वरील लिंक वर क्लिक करा )

*झरेच्या मातीत उमलले प्रज्ञेचे हुंकार: 'देव आहे की नाही?' या विषयावर पाचवीच्या चिमुरड्यांनी घडवले प्रगल्भ वैचारिक मंथन!*

माणसाच्या अस्तित्वापासून सुरू असलेला आणि आजही विज्ञानाच्या प्रगत युगात अनुत्तरित असलेला प्रश्न म्हणजे— 'देव आहे की नाही?' या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना मोठमोठे तत्वज्ञ, शास्त्रज्ञ आणि संत-महंत थकले. पण सांगली जिल्ह्यातील आटपाडी तालुक्यातील झरे पंचक्रोशी जनता विद्यालय, झरे येथील इयत्ता पाचवीच्या वर्गात जेव्हा हा प्रश्न मांडला गेला, तेव्हा जे घडलं ते थक्क करणारं होतं. केवळ १० ते ११ वर्षांच्या मुलांनी मांडलेले तर्क, दिलेली उत्तरं आणि एकमेकांना विचारलेले टोकदार प्रश्न ऐकून आजचा प्रगत समाजही अंतर्मुख झाला आहे.

या संपूर्ण उपक्रमाचे शिल्पकार आहेत त्या शाळेतील उपक्रमशील शिक्षक पारसे सर. त्यांच्या कल्पनेतून साकारलेले हे 'महाचर्चासत्र' केवळ एक शालेय उपक्रम न राहता, ते एक वैचारिक क्रांतीचे पाऊल ठरले आहे. या सविस्तर बातमीतून आपण या चर्चेतील प्रत्येक पैलू आणि शिक्षकांच्या कौतुकास्पद दृष्टिकोनाचा प्रवास पाहणार आहोत.

*पारसे सरांची अनोखी शिक्षणशैली: कौतुकाचा वर्षाव*

आजच्या काळात जिथे शालेय शिक्षण केवळ पाठ्यपुस्तकांपुरते मर्यादित राहिले आहे, तिथे पारसे सरांनी मुलांच्या विचारशक्तीला चालना देण्याचे धाडस दाखवले. मुलांनी केवळ प्रश्न वाचू नयेत, तर ते जगले पाहिजेत आणि त्यावर स्वतःचे मत मांडले पाहिजे, ही सरांची शिकवण या चर्चेतून स्पष्टपणे दिसून आली. मुलांमधील सुप्त गुण ओळखणे आणि त्यांना व्यासपीठ मिळवून देणे, यात पारसे सरांचे मोठे यश आहे. त्यांनी अत्यंत तटस्थपणे आणि कौशल्याने हे चर्चासत्र हाताळले, ज्यामुळे मुले निर्भीडपणे आपली मते मांडू शकली.

*वर्गाचे रूपांतर रणमैदानात:*

 दोन गट आणि विचारांची लढाई

शुक्रवार, २ जानेवारी २०२६ रोजी शाळेचा वर्ग एका वैचारिक रणमैदानात रूपांतरित झाला होता. पारसे सरांनी अतिशय नियोजनबद्ध पद्धतीने विद्यार्थ्यांचे दोन गट केले होते. एका बाजूला ते विद्यार्थी होते ज्यांचा असा दावा होता की 'जगात देव नाही'. दुसऱ्या बाजूला ते विद्यार्थी होते ज्यांची अतूट श्रद्धा होती की 'जगात देव आहे'.

तर्कांचे पहिले बाण: "दिसत नाही तो देव कसा?"

चर्चेची पहिली ठिणगी पडली ती 'अस्तित्वाच्या' मुद्द्यावरून. नास्तिक गटातील करण बिरू मोटे या विद्यार्थ्याने अतिशय साधा पण मूलभूत प्रश्न विचारला— "जर देव आहे, तर तो आपल्याला डोळ्यांनी का दिसत नाही? जो दिसतच नाही, त्याला मानणार कसं?"

या प्रश्नावर आस्तिक गटात थोडी चलबिचल झाली, पण तितक्याच वेगाने यश अमोल जुगदर नावाचा विद्यार्थी पुढे आला. त्याने निसर्गाचे उदाहरण दिले. वातावरणात थंडी वाढते किंवा कमी होते, हे कोणी केले? यावर अधिक स्पष्टीकरण देताना सोहम घोरपडे याने दिलेले उत्तर आज सोशल मीडियावर कौतुकाचा विषय ठरत आहे. सोहम म्हणाला, "जशी हवा आपल्याला दिसत नाही पण ती जाणवते, तसाच देव सुद्धा आपल्याला दिसत नाही पण त्याचे अस्तित्व जाणवते." एका पाचवीच्या मुलाने दिलेली हवेची ही उपमा मोठ्या तत्त्वज्ञांच्या उपमांना टक्कर देणारी होती.

*मूर्ती, दगड आणि मूर्तीकार: श्रद्धेची चिकित्सा*

चर्चेत पुढे अर्पित चवरे याने मूर्तीपूजेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. तो म्हणाला की, देवाची मूर्ती तर मानवाने, एका मूर्तीकाराने बनवली आहे. त्या मूर्तीकाराला देवाचा चेहरा कसा कळला? तो तर दगड आहे.

यावर मुलांनी दिलेली उत्तरे खूप महत्त्वाची होती. काहींनी 'माणसाने माणसासारखे वागावे हाच खरा देव' असे सांगून 'मानवता' हाच धर्म असल्याचे सुचवले. विद्यार्थ्यांनी केवळ अंधश्रद्धेवर भर न देता, व्यावहारिक दृष्टीने देवाकडे पाहण्याचा प्रयत्न केला. काहींनी असाही मुद्दा मांडला की, देव मंदिरातील दगडात असण्यापेक्षा आपल्या कर्मात आणि आपल्या विचारात असतो.

*दुष्काळ, गरिबी आणि देवाचा न्याय: सामाजिक प्रश्नांची किनार*

या चर्चासत्राचे सर्वात मोठे यश हे होते की, विद्यार्थ्यांनी देवाच्या संकल्पनेला सामाजिक प्रश्नांशी जोडले. नवदीप चौधरी नावाच्या विद्यार्थ्याने एक अतिशय गंभीर प्रश्न विचारला, जो आजही विचारवंतांना सतावतो. तो म्हणाला, "लोक म्हणतात की देव गरिबांची मदत करतो, मग रस्त्यावर फुटपाथवर लोक गरिबीत का मरतात? देव त्यांना का मदत करत नाही?"

या प्रश्नावर वर्गात शांतता पसरली. आस्तिक गटातील सार्थक पारेकर याने यावर अत्यंत प्रगल्भ उत्तर दिले. तो म्हणाला, "देव कोणालाही फुकट देत नाही. देव म्हणतो तुम्ही कष्ट करा, कमवून खा. तुम्ही कष्ट केले तरच देव तुमच्या पाठीशी उभा राहील." म्हणजेच विद्यार्थ्यांनी देवाला केवळ एक जादूगार न मानता, कष्टाचे प्रतीक म्हणून मांडले.

*विज्ञान विरुद्ध श्रद्धा:*

बुद्धीचा विकास कुणाकडून?

जेव्हा आस्तिक गटातील कौस्तुभ शिंदे याने विचारले की, जर देव नाही, तर तुमच्या बुद्धीचा विकास कसा झाला? तेव्हा ईशांत सासने याने विज्ञानाची बाजू सावरली. तो म्हणाला, "आमच्या बुद्धीचा विकास शिक्षकांनी आम्हाला शिकवल्यामुळे झाला आहे, त्यात देवाचा संबंध नाही." शिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करणारे हे उत्तर या मुलांच्या आधुनिक विचारसरणीचे दर्शन घडवते.

*मृत्यू, आजारपण आणि आई-वडील: 'प्रत्यक्ष देव' कोण?*

चर्चेच्या उत्तरार्धात प्रश्न अधिक जिव्हाळ्याचे झाले. श्रीतेज वाघमारे याने विचारले की, "आजारपणात आपल्याला दवाखान्यात आई-वडील घेऊन जातात, देव का वाचवत नाही?" यावर आस्तिक गटाने दिलेले उत्तर हे भारतीय संस्कृतीचे सार सांगणारे होते. सार्थक पारेकर याने सांगितले की, "देव कोणत्याही रूपात येऊ शकतो. तो आई-वडिलांच्या किंवा डॉक्टरांच्या रूपातच आपल्या मदतीला येतो."

या संवादातून मुलांनी हे सिद्ध केले की, देव म्हणजे आकाशातून उतरणारी एखादी व्यक्ती नसून आपल्या संकटात धावून येणारी माणसे म्हणजेच देवाचे रूप आहेत. अर्पितने तर "आई-वडील हेच खरे देव असतात" हे सांगून चर्चेला एक वेगळीच भावनिक उंची मिळवून दिली.

*पारसे सरांचे मार्गदर्शन: एक दिशादर्शक पाऊल*

चर्चेचा शेवट करताना पारसे सरांनी दिलेला संदेश अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. त्यांनी कोणाचेही मत चुकीचे किंवा बरोबर न ठरवता, लोकशाही मूल्यांची जोपासना केली. "देव आहे की नाही, हे प्रत्येकाचे वैयक्तिक स्वातंत्र्य आहे. कोणी काय मानावं ही ज्याची त्याची श्रद्धा आहे," असे सांगत त्यांनी चर्चेचा समतोल शेवट केला. त्यांच्या या भूमिकेमुळे मुलांमध्ये कोणाबद्दलही द्वेष निर्माण न होता, वैचारिक प्रगल्भता निर्माण झाली. अशा शिक्षकांमुळेच भविष्यातील एक सुजाण नागरिक घडण्यास मदत होणार आहे.

*बातमीचा निष्कर्ष आणि समाजासाठी धडा*

झरे येथील या छोट्याशा विद्यालयात घडलेली ही घटना महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक क्षेत्रासाठी एक दीपस्तंभ आहे. आपण मुलांच्या डोक्यात केवळ माहिती भरतो, पण त्यांना 'विचार' करायला शिकवत नाही. मात्र, पारसे सरांनी या विद्यार्थ्यांच्या मनात विचारांचे बीज पेरले आहे.

पाचवीतील या मुलांनी हे दाखवून दिले की:

१. प्रश्न विचारणे हा बुद्धीचा स्वभाव आहे.

२. भिन्न मते असूनही एकमेकांचा आदर राखता येतो.

३. देव ही संकल्पना केवळ भीतीची नसून ती माणुसकी आणि कष्टाशी जोडलेली आहे.

सांगलीच्या मातीतल्या या चिमुरड्यांनी आणि त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभ्या असणाऱ्या पारसे सरांनी जगाला एक नवा दृष्टिकोन दिला आहे.

मला त्यांनी काही प्रश्न फोनवरून विचारले. तोही संवाद या ठिकाणी देत आहे.

*प्रश्न १: सर, हा 'देव आहे की नाही' हा इतका कठीण विषय पाचवीच्या मुलांसाठी निवडण्यामागे तुमचा काय उद्देश होता?*

पारसे सर: "माझा उद्देश मुलांना नास्तिक किंवा आस्तिक बनवणे हा नव्हताच. आजचा विद्यार्थी प्रश्न विचारायला विसरत चालला आहे. त्यांना स्वतःचे तर्क मांडता यावेत, समोरच्याचे ऐकून घेण्याची वृत्ती वाढावी आणि समाजात असलेल्या संकल्पनांकडे त्यांनी विज्ञानाच्या नजरेतून पाहावे, यासाठी मी हा विषय निवडला."

*प्रश्न २: चर्चेदरम्यान मुलांनी दिलेली कोणती गोष्ट तुम्हाला सर्वात जास्त भावली?*

पारसे सर: "जेव्हा मुलांनी 'आई-वडील आणि शिक्षक हेच आमचे देव आहेत' आणि 'माणुसकी हाच खरा धर्म' असे मुद्दे मांडले, तेव्हा मला वाटलं की माझा हा प्रयत्न यशस्वी झाला. मुलांची विचार करण्याची क्षमता आपल्या कल्पनेपेक्षा मोठी असते, फक्त त्यांना योग्य व्यासपीठ हवं असतं."

*प्रश्न ३: अशा चर्चासत्रांमधून विद्यार्थ्यांमध्ये कोणता बदल घडेल असे तुम्हाला वाटते?*

पारसे सर: "यामुळे मुलांचा आत्मविश्वास वाढतो. उद्या ही मुलं समाजात वावरताना कोणत्याही गोष्टीवर अंधळेपणाने विश्वास ठेवणार नाहीत. ती चिकित्सा करतील, प्रश्न विचारतील आणि एक सुजाण नागरिक बनतील. हेच खरं शिक्षण आहे."